Sprawdzanie
Szeroki Kadr
Akcja (foto)edukacja: Edycja 1 - Lekcja nr 3 | Teoria | 20.01.2013 | Powiększ tekst:

Małe wielkie liście, czyli podchodzimy bardzo blisko

Edycja 1 - Lekcja 3

Poznaj tajniki makrofotografii.

Realizacja: Krystian Bielatowicz

Narzędzia

Za zdjęcia makro uznaje się dziś duże zbliżenia niewielkich przedmiotów wykonane z małych odległości. Kiedyś definicja makrofotografii była znacznie bardziej restrykcyjna pod względem technicznym, ale to temat na osobną lekcję (wnikliwych odsyłamy do artykułu „Makrofotografia”).

Świat roślin i owadów to najczęstszy temat makrofotografii.
Fot. Krystian Bielatowicz

Specyfika makrofotografii wiąże się z pewnymi wyzwaniami. Niewielką odległość przedmiotową przeszkadzającą w niektórych sytuacjach (można np. rzucić cień na fotografowany obiekt lub spłoszyć efektownego owada) przezwyciężymy, stosując teleobiektyw makro, który zapewni takie samo powiększenie, ale przy zwiększeniu minimalnej odległości ogniskowania.

f/4.2 f/8 f/11 f/16 f/32 f/45 Ze względu na bardzo małą odległość przedmiotową fotografia makro charakteryzyje się niewielką głębią ostrości. W celu rozciągnięcia jej na drugi plan (nawet bardzo bliski), niezbędne jest mocne przymknięcie przysłony obiektywu. Zdjęcia wykonano pełnoklatkową lustrznką Nikon D700 i obiektywem 105 mm f/2.8G AS-F VR Micro Nikkor.
Fot. Krystian Bielatowicz

Niewielką głębię ostrości (związaną z odległością – im bliżej, tym głębia mniejsza) zwiększymy, przymykając przysłonę. Jednak wtedy pojawi się inny problem – długi czas otwarcia migawki, który może wywołać poruszenie zdjęcia. Jeśli fotografujemy motyw dynamiczny (czyli cokolwiek, co się rusza), może wystarczyć podniesienie czułości – w celu skrócenia czasu otwarcia migawki, dzięki czemu możliwe będzie „zamrożenie” ruchu. W innych wypadkach polecamy drugie rozwiązanie – jedno z podstawowych narzędzi fotograficznych, czyli statyw, który jest receptą na ostre zdjęcia przy długich czasach otwarcia migawki.

Niezależnie od tego, czy mamy aparat kompaktowy, czy lustrzankę, przyda się jakaś powierzchnia odbijająca, która pozwoli modelować światło – choćby tylko po to, żeby nieco doświetlić fotografowany obiekt i rozjaśnić cienie. W pewnych sytuacjach nieoceniona będzie lampa błyskowa, ale nie ta wbudowana w aparat, lecz flesz zewnętrzny – najlepiej przeznaczony do makrofotografii (pierścieniowy, w którym palniki okalają przednią soczewkę obiektywu, lub kilkupalnikowy). Aby uniknąć niewygody przekomponowywania kadru po zablokowaniu ostrości, warto zdecydować się na wybór trybu autofocusa wielopunktowego z manualnym wyborem aktywnego pola.

Praktyka

Innym problemem jest niedobór światła. I to niekoniecznie przez wspomniane przed chwilą wydłużenie czasu ekspozycji, ale ze względów estetycznych.

Makrofotografia nie polega tylko na umiejętności pokazania świata w skali mikro, ale na pokazaniu go w sposób miły dla oka lub zgodny z naszymi artystycznymi założeniami.

Dlatego warto pokombinować z doświetlaniem, i to zarówno za pomocą odbłyśników (modyfikujemy wtedy światło naturalne), jak i sztucznego oświetlenia błyskowego (kiedy sami zapewniamy źródło światła).

Możemy kupić specjalny zestaw przeznaczony do makrofotografii, który umożliwia uniknięcie płaskiego światła lampy wbudowanej lub zamontowanej na aparacie.

Pamiętajmy jednak, że nie trzeba od razu inwestować w drogi sprzęt – wystarczy kabelek, który pozwoli odsunąć lampę od osi obiektywu i np. odbicie światła lampy od blendy lub błyśnięcie przez materiał półprzepuszczalny (choćby kalkę techniczną) w celu zmiękczenia światła.

Dla chcącego nic trudnego. Pamiętajmy jednak, że najważniejszymi narzędziami fotografa są dobre oko i myśląca głowa – nie ruszajmy się bez nich z domu.

01 02 Zrób to sam
Kiedy fotografujemy w plenerze, nie mamy tak dużego wpływu na uwiecznianą scenę jak w studiu. Częstym problemem w fotografii roślin lub owadów jest „gęste” tło pełne szczegółów i kontrastów, które wypchnięte przez specyfikę makrofotografii w nieostrość kłuje w oczy i odciąga uwagę widza od tematu zdjęcia. Warto wtedy pomyśleć o własnoręcznym kształtowaniu rzeczywistości, poniważ wcale nie musi się to wiązać ani z rozkładaniem warsztatu, ani z czarną magią. Wystarczy wykorzystać np. kawałek kartonu w odpowiednim kolorze. Ponieważ znajdzie się on poza gębią ostrości, nie musimy się obawiać, że na zdjęciu będzie widać naszą manipulację. Na prezentowanej fotografii autor wykorzystał zieloną koszulkę - pomysłowość ludzka nie zna granic. Nie zapominajmy o tym i improwizujmy w terenie.
Fot. Krystian Bielatowicz

Więcej informacji na temat opisany w tej części lekcji znajdziesz w artykule „Makrofotografia”.
Jeśli chcesz dowiedzieć się jeszcze więcej o fotografowaniu z bliska, polecamy artykuł „Zdjęcia przedmiotów na aukcje internetowe”.

Tematy

Najczęściej z makrofotografią kojarzymy zdjęcia roślin i owadów. Fascynacja mikroświatem przyrody rzeczywiście jest ulubionym tematem prac osób zajmujących się fotografią makro. Nie zapominajmy jednak, że możliwości są praktycznie nieograniczone.

Można połączyć makrofotografię ze sprawdzeniem się w martwej naturze – tematem może być np. pierścionek lub niewielka broszka. Duże przybliżenie się do fotografowanego obiektu pozwala wyodrębnić i podkreślić elementy, na które zazwyczaj nie zwracamy uwagi lub które są niewidoczne gołym okiem.

Zainteresujmy się żyłkami liści, które w dużym zbliżeniu przypominają rzekę wraz z dopływami sfotografowaną z lotu ptaka. Spróbujmy wykorzystać małą głębie ostrości, by odrealnić wizerunek jakiegoś zupełnie zwyczajnego przedmiotu (choćby widelca) lub po prostu podkreślić w ten sposób jego trójwymiarowość. Dzięki selektywnemu kadrowaniu (przez duże zbliżenie) i selektywnej głębi ostrości (również łatwej do uzyskania dzięki niewielkiej odległości przedmiotowej) makrofotografia to znakomity pretekst do tworzenia abstrakcji. Dzięki fotografii makro filateliści mogą katalogować swoje zbiory, próbując swoich sił w reprodukcji.

Jednym z niezwykle efektownych tematów do fotograficznych zbliżeń jest woda, a zwłaszcza pojedyncze krople, które działają jak lustra i soczewki. Można w nich znaleźć zupełnie niespodziewane obrazy. Trzeba tylko nauczyć się je znajdować.

Z punktu widzenia fotografa makro można podzielić krople na dwa rodzaje: wiszące i leżące. Te pierwsze to np. rosa lub krople deszczu na pajęczynie. Leżące krople znajdziemy na gładkich powierzchniach – np. na liściach. Powyższy podział wynika ze sposobu, w jaki krople pokazują odbicia. Krople wiszące są owalne w przekroju, dlatego działają jak soczewki. Jeśli im się bliżej przyjrzeć, zobaczymy w nich pomniejszony i odwrócony obraz tego, co znajduje się za nimi – np. efektowny krajobraz.

Z kolei krople leżące np. na powierzchni liści mają kształt kuli. Dlatego działają jak szkło powiększające – widać w nich powiększony obraz tego, co znajduje się bezpośrednio pod nimi, np. żyłki liści.

Jeśli nie planujemy fotografowania tuż po deszczu, najłatwiej znaleźć wodę w postaci rosy – trzeba tylko wcześnie wstać. Zresztą warto wyjść rano z aparatem z domu również z innych powodów – np. ze względu na niskie położenie słońca i co za tym idzie, plastyczne oświetlenie.

01 02 Warto pamietać, że nawet podczas robienia zdjęć makro można się jeszcze bardziej zbliżyć do fotografowanego obiektu. Zdarza się, że dopiero wtedy zauważamy najciekawszy fragment sytucaji.
Fot. Aleksander Chmiel

Podstawowym wyzwaniem w fotografii wnętrza kropli jest prawidłowe ustawienie ostrości. Jeśli zdamy się na automatykę ostrości, sfotografujemy powierzchnię kropli, a nie to, na czym nam zależy. Dlatego należy bardzo uważnie pilnować ostrości – najłatwiej będą mieli użytkownicy lustrzanek, którzy wygodnie i precyzyjnie ustawią ją ręcznie. W kompaktach jest nieco trudniej, ponieważ co prawda zazwyczaj da się ustawić ostrość manualnie, ale zazwyczaj regulacja nie następuje płynnie, lecz skokowo. Jeśli zorientujemy się, że nasz aparat nie pozwala w danej sytuacji ustawić ostrości, pozostaje nam jedno – skorzystać z płynnej regulacji ostrości wbudowanej w każdego człowieka. Skoro bowiem nie możemy zmienić ustawienia obiektywu, który powinien się dostosować do odległości przedmiotowej, należy zmienić odległość od fotografowanego obiektu.

W niektórych wypadkach podczas fotografowania w skali makro można ustawić najmniejszą odległość przedmiotową naszego obiektywu/aparatu, a o ostre oddanie fotografowanego przedmiotu na zdjęciu zadbać, zbliżając się do niego lub od niego oddalając.
Warto pamiętać, że aby zarejestrować obrazy widoczne wewnątrz kropli, musimy zrezygnować z lampy błyskowej i innych źródeł sztucznego światła. W przeciwnym razie cały efekt zostanie zniweczony. Pozostaje fotografowanie w świetle zastanym.

Więcej informacji na temat fotografowania kropli znajdziesz w artykule „Co widać w kropli?”.
Zainteresowanym polecamy materiał „Woda w obiektywie, czyli jak fotografować płyny w ruchu”.

Praca domowa

Zastanów się, jak w ciekawy sposób pokazać przedmiot codziennego użytku – w odbiciu kropli lub po prostu w dużym zbliżeniu na fotografii. Eksperymentuj, spróbuj znaleźć zaskakujący kąt widzenia. Do konkursu zgłoś najlepsze zdjęcie.

Przyjmowanie zdjęć zakończono 20.02.2013 r.

Słowniczek terminów użytych w artykule

Aparat kompaktowy – inaczej kompakt. Aparat o niewielkich, nierzadko kieszonkowych wymiarach, wyposażony w niewymienny obiektyw, zazwyczaj typu zoom. Prosty w obsłudze i przeznaczony dla amatorów.

Autofocus wielopunktowy – tryb pracy automatycznego systemu ustawiania ostrości, w którym aparat analizuje zawartość kompozycji i wybiera jeden z kilkunastu lub kilkudziesięciu punktów na powierzchni kadru, a następnie ustawia na niego ostrość.

Czas ekspozycji – czas otwarcia migawki, w którym światło pada na materiał światłoczuły. Zazwyczaj wyrażany w ułamkach sekundy. Inaczej: czas naświetlania.

Długi czas otwarcia migawki – zazwyczaj czas otwarcia migawki od 1/25 s, utrudniający wykonanie ostrego zdjęcia bez oparcia aparatu na czymś solidnym (np. na statywie) oraz ostre zarejestrowanie na zdjęciu ruchomych obiektów.

Flesz zewnętrzny – lampa błyskowa, która jest osobnym urządzeniem. Zazwyczaj większa i mocniejsza o lamp wbudowanych. Pozwala też na większą kontrolę nad oświetleniem.

Głębia ostrości – wrażenie ostrego oddania elementów zdjęcia znajdujących się poza płaszczyzną ostrości. Zależna od odległości fotografowanego obiektu oraz od otworu przysłony. Im bliżej i im większy otwór przysłony, tym głębia ostrości mniejsza.

Lampa błyskowa – urządzenie emitujące bardzo krótki błysk oświetlający fotografowaną scenę. Lampa błyskowa może być wbudowana w aparat lub zewnętrzna (przymocowana do aparatu na specjalnej stopce umieszczonej na górze korpusu albo sterowana zdalnie).

Lustrzanka – aparat fotograficzny z wymiennymi obiektywami i wizjerem optycznym opartym na systemie luster, rzucającym obraz na matówkę.

Makrofotografia – fotografia niewielkich elementów pokazywanych w bardzo dużym zbliżeniu.

Mała głębia ostrości – głębia ostrości, która sprawia, że na zdjęciu ostro oddany jest tylko jeden plan kompozycji, ten znajdujący się w płaszczyźnie ostrości. Wszystko, co bliżej lub dalej od aparatu, jest niewyraźne. Zależna od odległości fotografowanego obiektu oraz od otworu przysłony. Im bliżej i im większy otwór przysłony, tym głębia ostrości mniejsza.

Minimalna odległość ogniskowania – najmniejsza odległość od fotografowanego obiektu, na którą dany obiektyw może ustawić ostrość.

Ostre zdjęcie – zdjęcie, na którym element, który fotograf uznał za najważniejszy składnik ujęcia, został zarejestrowany wyraźnie.

Oś optyczna obiektywu – hipotetyczna linia prosta przebiegająca wzdłuż obiektywu przez sam środek jego soczewek, prostopadła do materiału światłoczułego.

Przekomponowanie kadru – technika stosowana podczas używania środkowego czujnika autofocusa. Polega na zablokowaniu ostrości przez naciśnięcie spustu migawki do połowy (lub przytrzymaniu przycisku blokady autofocusa), a następnie ostrożnym przekręceniu aparatu tak, by uzyskać pożądaną kompozycję.

Przysłona – element obiektywu regulujący ilość światła przedostającą się do materiału światłoczułego. Wpływa na głębię ostrości. Im wyższa liczba przysłony, tym mniejszy otwór i tym mniej światła przedostaje się do środka aparatu.

Poruszone zdjęcie – zdjęcie, na którym brakuje jakiegokolwiek elementu zarejestrowanego ostro. Powstaje podczas fotografowania bez podparcia z długim czasem otwarcia migawki (od 1/25 s, ale czas graniczny zależy od zastosowanej ogniskowej obiektywu – im dłuższa ogniskowa, tym krótszy czas konieczny do wykonania nieporuszonego zdjęcia) w wyniku poruszenia aparatu lub fotografowanego obiektu.

Reprodukcja – fotografowanie płaskich elementów (np. dzieł sztuki lub przedmiotów kolekcjonerskich jak znaczki pocztowe) w celu wykonania kopii w innym medium (np. jako ilustracji w książce).

Selektywne kadrowanie – sposób komponowania zdjęcia, który zawęża zawartość kadru do niewelu elementów. Charakterystyczne dla dużych zbliżeń.

Soczewka obiektywu – element optyczny, przez który przechodzi światło wpadające do obiektywu; dzięki soczewkom powstaje obraz rzucany na materiał światłoczuły.

Statyw – trójnóg wyposażony w mocowanie aparatu umożliwiający stabilne przytwierdzenie aparatu w różnych pozycjach i wykonanie nieporuszonego zdjęcia z długim czasem ekspozycji.

Światłoczułość – wrażliwość na światło. W fotografii oznaczana wartością ISO (to międzynarodowy standard, według którego określa się czułość, m.in. matryc światłoczułych aparatów cyfrowych). Im wyższa liczba ISO, tym wyższa czułość i w tym słabszym oświetleniu można fotografować.

Światło zastane – oświetlenie fotografowanej sceny, na które fotograf nie ma wpływu i którego fotograf nie modyfikuje, np. doświetlając obiekt lampą błyskową. Światło zastane może być naturalne lub sztuczne (np. we wnętrzach oświetlonych lampami).

Teleobiektyw makro – teleobiektyw, czyli obiektyw o ekwiwalencie ogniskowej od 70 mm wzwyż, przystosowany do fotografowania z bardzo bliska, umożliwiający wykonywanie makrofotografii.

Opracował: Łukasz Kacperczyk
Konsultacja: Anna Wiśniewska

 
 
qubakpl

Pod światło2018-10-18 09:54:52 qubakpl

Dziękuję za wyróżnienie…

lukee

Pod światło2018-10-17 23:02:09 lukee

Gratuluję zwycięzcom i pozostałym wyróżnionym! Przepiękne prace! Ale... Tematem - o ile dobrze…

turysta84

Szeroki Kadr świętuje dziesiąte urodziny!2018-10-17 08:54:36 turysta84

Wszystkiego najlepszego dla Wszystkich.…

adam

Dzień Fotografii i Gala Konkursu Mokotów - Teraz!2018-10-15 21:36:00 adam

Czy zostaną opublikowane zwycięskie fotografie?…