01 Wstęp

Wielokrotnie na łamach „Szerokiego Kadru” powtarzaliśmy, że fotografia cyfrowa znacznie ułatwiła wykonywanie zdjęć, które przedtem, w czasach fotografii na filmie, były domeną zapaleńców gotowych poświęcić swojemu hobby nie tylko mnóstwo czasu, ale też zainwestować niemałe pieniądze w sprzęt i materiały. Dotyczy to wszystkich dziedzin wymagających zdobywania doświadczenia metodą prób i błędów oraz niekończących się eksperymentów. Dzięki cyfrze nauka przebiega nie tylko szybciej, ale też znacznie łatwiej i taniej.

Fotografowanie na czarno-białych kliszach czułych na podczerwień zawsze było trudne i wymagało dużego samozaparcia. Oczywiście, cyfra wszystko zmieniła. Dzięki temu, że matryce aparatów są w pewnym stopniu czułe na podczerwień, świat fotografowania niewidzialnego otwiera się dla wszystkich użytkowników cyfrówek. Przynajmniej tych, którzy nie mają alergii na wiedzę i eksperymenty. Wystarczą dwa akcesoria – statyw (który, mam nadzieję, posiada każdy fotoamator) i odpowiedni filtr na obiektyw.

Dlatego najpopularniejszym tematem tego typu fotografii jest krajobraz. Najlepiej taki, w którym dominuje zieleń, a nad całością góruje błękitne niebo usiane chmurami. Równie ciekawie prezentują się naturalne zbiorniki wodne i rzeki, strumyki – te pierwsze zostaną zarejestrowane w efektownej, głębokiej czerni. Na zdjęciach tych drugich będzie można zajrzeć na dno i uwypuklić porastającą je roślinność.

Najlepiej fotografować w kolorze i dopiero w komputerze zamieniać obraz na czarno-biały. Zachowamy w ten sposób pełną informację zarejestrowaną przez matrycę aparatu, co da nam więcej możliwości, niż gdybyśmy fotografowali w trybie czarno-białym. Najlepiej, jeśli jest taka możliwość, zdecydować się na zapis surowych plików RAW, które nie tylko zachowują najpełniejsze dane obrazowe, ale też dają pełną dowolność w wyborze balansu bieli (ponieważ można go ustawić po wykonaniu zdjęcia). Teoretycznie najlepiej korzystać z ustawienia według wzoru neutralnej szarości, na który należy wybrać coś zielonego (np. trawę, liście), ponieważ ten kolor na czarno-białym zdjęciu i tak będzie najjaśniejszy. Jednak w niektórych sytuacjach można zdać się na automatykę aparatu lub wypróbować ustawienia predefiniowane.

03 Sprzęt

W wypadku cyfrowej fotografii w podczerwieni, jeśli nie zdecydujemy się na modyfikację aparatu (patrz: ramka), najnowszy sprzęt wcale nie jest najlepszy. Wręcz przeciwnie – im starsza cyfrówka, tym mniej skutecznie działa jej filtr podczerwieni umieszczony przed matrycą światłoczułą, a to oznacza, że więcej światła podczerwonego lub zbliżonego do podczerwieni dociera do sensora, co znacząco skraca czasy naświetlania (patrz: niżej) i ułatwia fotografowanie. To samo można powiedzieć o klasie sprzętu – jeśli chodzi o wygodę fotografowania w podczerwieni, podczas przygotowywania zdjęć do niniejszego artykułu znacznie lepiej spisał się prosty kompaktowy Nikon Coolpix S620 niż jego zaawansowany brat P6000 i amatorska lustrzanka D40. Do dziś za jedną z najlepszych cyfrówek do fotografii w podczerwieni uważa się Nikona Coolpix 950, czyli aparat, który został wprowadzony do sprzedaży w 1999 roku. W erze fotografii cyfrowej 10 lat to odpowiednik kilku epok.

Ze względu na konieczność korzystania z długich czasów otwarcia migawki niezbędny będzie statyw, który pozwoli uniknąć poruszenia zdjęcia. W celu odcięcia większości światła widzialnego musimy skorzystać ze specjalnego filtra, który przepuści tylko podczerwień i fale świetlne do niej zbliżone. Najczęściej używanym, stosunkowo tanim i najbardziej uniwersalnym filtrem jest ciemnoczerwona Hoya R72. Jednak ze względu na dużą liczbę zmiennych – każdy model aparatu inaczej reaguje na podczerwień – najlepiej wypróbować kilka filtrów różnych producentów lub przynajmniej poszukać w internecie opinii o zestawie aparat-filtr, z którego zamierzamy korzystać.

Stosowanie filtra znacznie ułatwia gwint na obiektywie. Niestety większość niewielkich kompaktów nie ma gwintu, ale można ten mankament obejść. Trzeba tylko wymyślić sposób na przymocowanie filtra do przedniej soczewki (plasteliną? taśmą klejącą?) – wystarczy żyłka majsterkowicza i otwarta głowa. Nie trzeba być pomysłowym Dobromirem.

04 Kwestia czasu

Statyw jest niezbędny w fotografii w podczerwieni, ponieważ producenci aparatów cyfrowych montują przed matrycami światłoczułymi filtry blokujące podczerwień (co pozytywnie wpływa na jakość obrazu utworzonego ze światła widzialnego). Dlatego do sensora obrazowego dociera tak mało podczerwieni, co powoduje znaczne wydłużenie czasów ekspozycji. Potrafią to być różnice rzędu np. 10 pełnych stopni przysłony, co przekłada się na zmianę czasu z 1/250 sekundy podczas fotografowania bez filtra IR na 4 sekundy podczas fotografowania w podczerwieni. Różnice mogą być zarówno mniejsze, jak i większe – wszystko zależy od aparatu.

Ponieważ fotografowanie w podczerwieni oznacza, że tony, które (widziane nieuzbrojonym okiem) są jasne, stają się ciemne i odwrotnie – elementy ciemne na zdjęciach w podczerwieni jaśnieją, zdarza się, że systemy pomiaru ekspozycji „wariują” i podpowiadają aparatowi takie ustawienia, które doprowadzą do niedoświetlenia zdjęcia. Jest to problem głównie lustrzanek, które wykorzystują do pomiaru światła osobny czujnik, który jest inaczej czuły na podczerwień niż przetwornik obrazowy, co przekłada się na błędy w pomiarze. Zazwyczaj wystarcza wprowadzenie korekty +4 lub +5 EV (łatwiej to zrobić, fotografując w trybie w pełni manualnym, w którym możemy wybrać dowolne ustawienia – zdarza się bowiem, że niezbędna korekta wykroczy poza maksymalną wartość kompensacji ekspozycji, na którą pozwala dany aparat). Jednak nic nie zastąpi eksperymentów i na wszelki wypadek lepiej naświetlić kilka klatek z różnymi czasami otwarcia migawki – autobracketing twoim przyjacielem!

Kompakty, które do pomiaru światła wykorzystują matrycę światłoczułą, odpowiedzialną za rejestrację obrazu, nie mają takiego problemu, ponieważ na wynik pomiaru wpływa wyłącznie światło, które zostanie wykorzystane do stworzenia obrazu (czyli w tym wypadku niewielka ilość podczerwieni docierająca przez filtr umieszczony przed sensorem). Oczywiście należy pamiętać, by pomiaru dokonywać już z filtrem założonym na obiektyw.